Od kiedy jest czarny piątek i jak powstała ta tradycja?

Czarny piątek, znany globalnie jako Black Friday, przypada dzień po amerykańskim Święcie Dziękczynienia i otwiera sezon zakupów świątecznych, co od dekad czyni go największą akcją promocyjną roku [1][2][3]. Sama tradycja ukształtowała się w drugiej połowie XX wieku, gdy w Filadelfii policja tak właśnie określała powyświąteczny chaos i korki, a handel później zamienił to w pozytywne święto wyprzedaży [4][2][5][3].

Kiedy jest czarny piątek?

Czarny piątek odbywa się zawsze w piątek po Thanksgiving i w praktyce inauguruje coroczny szczyt zakupów przed Bożym Narodzeniem [1][2][3]. To zwyczaj handlowy związany z kalendarzem świątecznym, a nie święto państwowe, choć jego skala wpływa na zachowania konsumentów i strategie sprzedawców [2][3].

Współcześnie promocje nie ograniczają się do jednego dnia. Oferty startują wcześniej jako Black Week i płynnie przechodzą w Cyber Monday, co wzmacnia część online sezonu wyprzedaży [6][3].

Jak powstała ta tradycja?

Najpierw istniał naturalny zwyczaj intensywnych zakupów w dzień po Święcie Dziękczynienia, kiedy wiele osób miało wolne i ruszało do sklepów, co otwierało sezon prezentowy [1][3]. W latach 50. XX wieku policja w Filadelfii opisywała ten napływ tłumów, korki i wzrost interwencji mianem Black Friday, a rzadko pozytywną wówczas etykietę podchwyciły media [4][5][3].

W kolejnych dekadach handel przejął tę nazwę i przekształcił jej wydźwięk. Od lat 80. coraz częściej tłumaczono Black Friday jako moment, gdy sklepy przechodzą z czerwonego koloru strat na czarny zysk w księgach, co utrwaliło skojarzenie z rentownością oraz rekordowymi obrotami [7][2].

Początkowo zjawisko miało charakter stricte stacjonarny i opierało się na fizycznym ruchu klientów w sklepach, lecz wraz z rozwojem e-commerce ciężar sprzedaży w coraz większym stopniu przeniósł się do kanałów online [3][6][8].

Skąd wzięła się nazwa Black Friday?

Najczęściej przyjmowana geneza prowadzi do Filadelfii w latach 50. XX wieku. Tamtejsza policja używała określenia Black Friday, aby nazwać korki, tłumy i chaos po Thanksgiving, co szybko utrwaliło się w obiegu publicznym [4][2][5][3].

W latach 80. popularność zdobyło handlowe wyjaśnienie, że ten dzień symbolizuje przejście sklepów na plus i zapis sprzedaży czarnym atramentem zamiast czerwonego, co miało podkreślać rekordowe wyniki [7][2].

Istnieje też starsze, niezwiązane z zakupami użycie terminu Black Friday. W 1869 roku w USA tak określano krach na rynku złota, ale to znaczenie dotyczyło rynków finansowych, a nie zwyczajów konsumenckich.

Co wyróżnia współczesny Black Friday w sklepach i online?

Dzisiejszy Black Friday łączy sprzedaż stacjonarną i internetową. Historycznie dominowały kolejki i ruch w sklepach, a teraz równie istotna jest płynna obsługa ruchu w e-commerce i zarządzanie skokami popytu w szczytowych godzinach [3][6].

Po weekendzie wyprzedażowym aktywuje się Cyber Monday, który dodatkowo wzmacnia cyfrową część sezonu rabatowego. Całość coraz częściej przyjmuje formę dłuższych okien promocyjnych, co poszerza zasięg i podnosi łączny wolumen sprzedaży [3][2][6].

Ile dziś kupujemy w Black Friday?

Skala wyprzedaży rośnie z roku na rok, a dostępne zestawienia pokazują dynamikę zarówno offline, jak i online:

• W 2024 roku w USA 87,3 mln osób kupowało online w Black Friday, a 81,7 mln robiło zakupy w sklepach stacjonarnych [6][1].
• W 2024 roku wydatki online w sam Black Friday wyniosły 10,8 mld USD, co oznacza wzrost o 10,2 procent rok do roku [1].
• Szacunki Salesforce wskazują, że w Black Friday 2025 globalnie wydano 74,4 mld USD w 24 godziny [1].
• W jednym z zestawień amerykańska sprzedaż online w Black Friday 2025 osiągnęła 11,8 mld USD, czyli o 9,1 procent więcej niż w 2024 roku [8].
• W USA między 10:00 a 14:00 w Black Friday 2025 zakupy realizowano w tempie około 11,3 mln USD na minutę [1].
• Średnia wartość koszyka w Black Friday 2025 sięgnęła 114,70 USD [9].
• Podczas weekendu Black Friday w 2025 roku kupowało ponad 200 mln Amerykanów [10].

Różnice między danymi wynikają z odmiennych metodologii i zakresów raportowania, ale wszystkie potwierdzają, że czarnopiątkowe zakupy to masowe zjawisko obejmujące wielokanałowy handel [6][1][8][9][10].

Dlaczego sklepy tak mocno obniżają ceny?

Mechanizm ekonomiczny opiera się na silnych obniżkach cen, które przyciągają nadzwyczajny ruch i zwiększają wolumen sprzedaży w krótkim czasie [1][2]. Wpływają na to presja czasu, obawa przed utratą okazji oraz sezonowy popyt świąteczny, który kumuluje się tuż po Thanksgiving [3].

Czy Black Friday to święto państwowe?

Nie. To ściśle handlowy zwyczaj powiązany z Thanksgiving, a nie ustawowo wolny dzień. Siła oddziaływania wynika z marketingu i przyzwyczajeń konsumenckich, a nie z regulacji prawnych [2][3].

Jaka jest przyszłość tej tradycji?

Tradycja Black Friday ewoluowała od lokalnego określenia komunikacyjnego do globalnego święta zakupów i w najbliższych latach pozostanie kluczowym węzłem sezonu świątecznego. Wraz z rozwojem e-commerce jego zasięg i wpływ ekonomiczny będą w coraz większym stopniu zależne od sprzedaży online, wielokanałowych strategii i wydłużonych okien promocyjnych jak Black Week i Cyber Monday [2][3][6][8].